غم فقدان – واکاوی خسارت‎های رفتاری فیلترینگ تلگرام

به نظر شما فیلترینگ تلگرام فقط از نظر مالی برای افراد آزار دهنده است؟ چرا برخی از عموم مردم که به صورت عمومی از تلگرام استفاده می‎کردند نیز نسبت به تغییر این سرویس پیام رسان موضع گرفته‎اند؟

اگر تحلیل‎ رسانه‎ها و افراد مختلف را نسبت به فیلترینگ تلگرام دنبال کرده باشید، احتمالا بیشتر با پیش بینی‎ ضررهای مالیِ کسب و کارهای شخصی و خانگی رو به رو می‎شوید. اما اگر از لنز اقتصاد رفتاری به موضوع فیلترینگ تلگرام نگاه کنیم، ابعاد و پیچیدگی‎های رفتاری زیادی را از موضع مردم نسبت به فیلترینگ متوجه خواهیم شد.

شاید مهم‎ترین موضوعی که در فیلترینگ تلگرام مشهود است، بحث “از دست دادن” است. دنیل کانمن، اقتصاد‎دان رفتاری که در سال ۲۰۰۲ برای همین نظریه نوبل اقتصاد را برنده شده است، عنوان می‎کند “درد از دست دادن” هر چیزی، حدود دو برابر نسبت به دست آوردن همان مورد ایجاد احساسات منفی می‎کند. یعنی میزان احساسات منفی که به دلیل از دست دادن ۵۰ هزارتومان پول داشته باشیم، دو برابر احساسات مثبتی است که به دلیل به دست آوردن ۵۰ هزارتومان کسب خواهیم کرد. به همین ترتیب می‎توانیم نتیجه بگیریم که درد از دست دادن یک شبکه اجتماعی، حدودا دو برابر، ایجاد احساسات منفی نسبت به شروع و به دست آوردن یک شبکه اجتماعی می‎کند.

با توجه به این نظریه حتی اگر مسئولین در قبال فیلترینگ تلگرام، یک پیام رسان کاملا یکسان مانند تلگرام را برای ما بستری سازی کنند، هنوز از نظر احساسات منفی که در ما ایجاد کرده‎اند به ما بدهکار هستند و بایستی با ارائه خدماتی بیشتر این درد از دست دادن را جبران کنند.

مساله از دست دادن فقط به خطاهای ذهنی انسان‎ها نیز ارتباطی ندارد. در بین دیگر جانداران نیز “درد از دست دادن” وجود دارد. در پژوهشی تعدادی میمون را به ۲ دسته تقسیم کردند. به دسته اول یک عدد سیب داده شد و به دسته دیگر ۲عدد سیب داده شد. اما بعد از مدتی یک عدد سیب را از آن‎ها گرفتند. سپس به هر ۲دسته میمون‎ها توجه کردند، در حالی که هر دو گروه یک عدد سیب در دست داشتند، اما احساس ناراحتی را در چهره گروهی که یک سیب از دست داده بودند مشاهده می‎کردند. این آزمایش نشان می‎دهد که مغز موجودات نسبت به از دست دادن واکنش بیشتری در مقایسه با به دست آوردن نشان می‎دهد.

 

مساله از دست دادن به همین جا ختم نمی‎شود. مطالعات نشان می‎دهد انسان‎هایی که با از دست دادن رو به رو می‎شوند بیشتر در تصمیم‎گیری‎هایشان ریسک می‎کنند. برای اینکه این قضیه را کامل بررسی کنیم به مثال زیر دقت کنید:

مسئله اول: کدام گزینه را انتخاب می‎کنید؟ دریافت قطعی ۹۰۰ هزارتومان یا احتمال دریافت ۱ میلیون تومان؟

مسئله دوم: کدام گزینه را انتخاب می‎کنید؟ از دست دادن قطعی ۹۰۰ هزار تومان یا احتمال از دست دادن ۱ میلیون تومان؟

 

شما در هر مثال کدام گزینه را انتخاب می‎کنید؟ این مثال که از کتاب “تفکر سریع و کند” نوشته دنیل کانمن گرفته شده است، نشان می‎دهد  اغلبِ افراد در مساله اول گزینه قطعی یعنی به دست آوردن ۹۰۰ هزارتومان را انتخاب می‎کنند. اما در مسئله دوم، انتخاب افراد تغییر پیدا می‎کند. به طرز چشمگیری افراد در مسئله دوم ریسک‎پذیر‎تر می‎شوند و احتمال از دست دادن ۱ میلیون تومان را نسبت به از دست دادن قطعی ۹۰۰ هزارتومان انتخاب می‎کنند.

این مطالعه مسائل زیادی را نسبت به تصمیم‎گیری مردم در شرایط سخت و دردناک روشن می‎کند. آیا این روزها شنیده‎اید که افراد به راحتی فیلترشکن و سرویس‎های مختلفی از این قبیل را بر روی گوشی‎های خود نصب می‎کنند؟ خیلی از افرادی که تا امروز به دلیل اطلاعات پایینی که در استفاده از اپلیکیشن‎های گوشی داشتند و سراغ نرم‎افزارهای متنوع نرفته‎اند، مشاهده می‎کنید که بر روی گوشی‎هایشان فیلتر شکن نصب کرده‎اند. همه ما می‎دانیم که اکثر فیلتر شکن‎ها از نظر امنیتی مناسب نیستند و اکثر مردم حاضر نیستند با فیلتر شکن وارد اپلیکیشن‎های مهمی مانند اپلیکیشن حساب بانکی‎شان شوند. اما همین افراد به دلیل احساس منفی از دست دادن و همچنین نیاز به اطلاعاتی که در تلگرام دارند، ریسک استفاده از فیلتر شکن را می‎کنند.

به نظر شما از نظر سیاست‎گذاری عمومی، تصمیمی که مردم را به سمت استفاده از فیلترشکن یا نرم افزاری که امکان آسیب رساندن به مردم را دارد چه عواقبی می‎تواند داشته باشد؟

همان طور که گفتیم، بررسی فیلترینگ تلگرام از نظر رفتاری پیچیدگی‎های خاص خودش را دارد. قانون اینرسی در اقتصاد رفتاری بیان می‎کند که مردم ترجیح می‎دهند با انجام ندادن کاری یا پافشاری بر تصمیمی که قبلا گرفته‎اند در اوضاع و حالت کنونی‎شان باقی بمانند. این یکی از دلایلی است که برخی از مردم حتی تصمیم‎های اصلی زندگی‎شان را تغییر نمی‎دهند. خیلی از اوقات می‎بینیم فردی وارد دانشگاه می‎شود و به رشته مورد نظرش علاقه پیدا نمی‎کند، اما سال‎ها همان رشته را ادامه می‎دهد و در همان رشته‎ای که دوست ندارد مدرک تحصیلی اخد می‎کند. یکی از دلایل اینکه ما تصمیم‎هایمان را تغییر نمی‎دهیم بحث اینرسی است. اینکه دوست نداریم از شرایط فعلی‎مان خارج شویم. همان طور که  مشاهده کردید افراد حتی در مسائل ضروری زندگی‎شان، به سختی تصمیم می‎گیرند. پس چطور انتظار داریم افراد زمانی که از سرویسی رایگان به مدت طولانی و معمولا به صورت روزانه استفاده کرده‎اند، دست بکشند و به سمت پیام‎رسان داخلی روی بیاورند؟ آیا ساختار مغز ما هم به راحتی تصویب یک قانون و اجرای یک مرتبه آن تنظیم شده است؟ مطالعات نشان می‏‎دهد که مردم نه تنها وضعیت کنونی‎شان را به سختی تغییر می‎دهند بلکه اگر عمل یا رفتاری با عادت‎های افراد عجین شده باشد، تغییر آن خیلی سخت اتفاق می‎افتد.

مطالعات شناختی در حوزه عادت به ما نشان می‎دهد که اگر افراد نتوانند به عادت‎های همیشگی‎شان برسند، احساس عصبانیت و ناراحتی می‎کنند. احتمالا به راحتی می‎توانید افراد زیادی را نام ببرید که چک کردن تلگرام برای آن‎ها تبدیل به یک عادت رفتاری شده است. افرادی که به محضِ بیدار شدن از خواب، در اولین اقدام‎شان تلگرام را چک می‎کرده‎اند در همین دسته افراد قرار می‎گیرند. اگر مطالعات بررسی شده در حوزه عادت‎های رفتاری را به مساله عادت‎های رفتاری مردم در چک کردن تلگرام تعمیم بدهیم، می‎توانیم تصور کنیم که در روزهای اخیر، برخی از افراد را، با اندکی عصبانیت و نارحتی راهی کسب و کارشان کرده‎ایم. همین ناراحتی و عصبانیت، هرچند برای هر فرد کم باشد، می‎تواند در جمعیت زیاد باعث هم‎افزایی شود. اتفاقا ما در اقتصاد رفتاری به دنبال همین اشکالات به ظاهر کوچکی هستیم که می‎تواند مشکلات زیادی را به جامعه وارد کند.

موضوعاتی که بحث کردیم تنها بخشی از علتِ احساسات منفی ما نسبت به فیلترینگ تلگرام است. دو نظریه دیگر اقتصاد رفتاری که می‎تواند بخشی از موج احساسات منفی ایجاد شده نسبت به فیلترینگ تلگرام را روشن کند، بحث “حس مالکیت” و “اثر ایکیا” است. مطالعات زیادی نشان می‎دهد که افراد داشته‎های خودشان را نسبت به داشته‎های مشابه، بیشتر ارزش‎گذاری می‎کنند. اگر دقت کرده باشید فردی که قصد دارد ماشینش را به فروش برساند، در اکثر مواقع نسبت به قیمت کارشناسی شده، قیمت بالاتری را پیش‎بینی می‎کند. این احساسات ناشی از احساس مالکیت افراد است. همچنین در نظریه دوم که دن آریلی، پروفسور و اقتصاد دان رفتاری در دانشگاه دوک آن را اثر ایکیا نام گذاری کرده است، بررسی انجام شده نشان داده است که افراد، زمانی که برای مسئله‎ای زمان صرف می‎کنند و برای انجام دادن آن تلاش می‎کنند، آن مورد را بیشتر دوست دارند و همچنین ارزش گذاری بالاتری می‎کنند. دن آریلی در یکی از کتاب‎های خود به نام انگیزش مطالعه‎ای را بیان می‎کند که در آن از افراد خواسته شده است با کاغذ، اوریگامی درست کنند. زمانی که افراد اوریگامی را ساخته‎اند، از آن‎ها درخواست شده که ساخته خود را قیمت گذاری کنند. سپس گروه دومی را وارد آزمایش می‎کنند و از آن‎ها نیز خواسته‎اند که فقط اوریگامی دیگران را قیمت‎گذاری کنند. دن آریلی در نتایج خود بیان می‎کند، گروه اول که خودشان اوریگامی را ساخته بودند، ۵ برابر بیشتر نسب به گروه قیمت‎گذار، اوریگامی‎هایشان را ارزش گذاری کرده‎اند.

این مطالعه نشان می‎دهد که افراد ساخته خودشان را دوست دارند و برای آن ارزش‎گذاری بیشتری نسبت به قیمت کارشناسی انجام می‎دهند. این همان دلیلی است که کارشناسان مسئول نمی‎توانند قیمت اکانت‎ها و کانال‎های موجود در تلگرام را ارزیابی کنند. شاید پیش‎بینی آن‎ها از نظر منطقی صحیح باشد، اما بنابر اصل “اثر ایکیا”، افرادی که زمان زیادی بر روی یک کانال وقت گذاشته‎اند، به صورتِ احساساتی و شاید در حدود ۵ برابر بیشتر ارزش گذاری ریالی بکنند. این یکی دیگر از دلایلی است که نمی‎توانیم به راحتی بگوییم مردم همان طور که از تلگرام استفاده می‎کردند، بروند و وارد یک پیام رسان دیگر شوند و همان فعالیت‎ها را در یک پیام رسان داخلی انجام دهند. اگر از دید رفتاری به این مساله نگاه کنیم، باید بدانیم که هر فرد نسبت به اکانتش در تلگرام، احساس مالکیت می‎کند و همین احساس به تنهایی کافی است تا نسبت به تغییر آن احساس منفی پیدا کند.

برخی از نظریات دیگری که از منظر اقتصاد رفتاری نسبت به مساله فیلترینگ می‎توانیم نگاه کنیم، راحت‎تر قابل شناسایی هستند. یکی از آن مسائل، بحث محدودیت و ممنوعیت است. همان‎طور که اغلب مردم این نظریه را می‎دانند، ممنوعیت و محدودیت در هر مساله‎ای باعث شوقِ بیشتری نسبت به آن می‎شود. این مساله را تا به حال به دفعات در مسائل مختلف دیده‎ایم. زمانی که ممنوعیت واردات خودرو‎هایی که حجم موتور آن‎ها بیشتر از ۲۰۰۰ سی سی است مطرح شد، به طرز چشمگیری خرید این خودروها رونق پیدا کرد. برخی از افراد به دلیل محدودیت این خودروها در آینده و سود مالی به سراغ این خودروها رفتند، در حالی که برخی فقط به این دلیل این خودروها را تهیه کردند، چون قرار بود دیگر این خودروها در دسترس نباشد. همچنین مطالعات دیگر نشان می‎دهد زمانی که افراد به خرید یا تصمیم‎گیری در ارتباط با مسئله‎ای محدود می‎شوند، شوق و ولع بیشتری نسبت به آن پیدا می‎کنند. به حراج‎هایی که فقط به مدت ۲ روز برگزار می‎شود نگاه کنید. چقدر کالای اضافی خریداری می‎شود، فقط به دلیل اینکه این طرح به همین ۲ روز محدود است و بعد از این مدت دیگر در دسترس نیست.

اینکه تلگرام را در ابتدا محدود می‎کنیم به صورتی که با اینترنتِ خط‎های گوشی در دسترس نیست ولی با اینترنت پر سرعت ADSL قابلیت استفاده را دارد، موجب شوق بیشتر و یادآوری میزان نیاز ما به تلگرام می‎شود. از طرف دیگر ممنوعیت استفاده کامل از آن در آینده‎ی نزدیک، باعث شده‎است که افراد دست به تصمیم‎های غیر منطقی بزنند. کانال‎ها و افراد به دلیل ترس از دست دادن مخاطب، به راحتی اطلاعات اضافی به مخاطبان می‎دهند و به همین نحو گروه‎های زیادی، اطلاعات افراد را به بهانه تشکیل همین گروه در پیام رسان بعدی گرفته‎اند. باید خیلی خوشبین باشیم که فرض کنیم هیچ سوء استفاده‎ای از این اطلاعات نمی‎شود. در این مورد نهادهای مسئول حداقل باید آموزش‎های لازم و هشدارهای لازم را به افراد می‎دادند.

بحث محدودیت و ممنوعیت استفاده از تلگرام تاثیرهای دیگری در زندگی روزانه خواهد گذاشت. افراد برای اینکه با محدودیت استفاده از تلگرام و یا ممنوعیت و جبران استفاده از آن که امروزه به یک نیاز تبدیل شده است غلبه کنند باید وقت و انرژی بیشتری را صرف کنند. مطالعات عصب شناختی نشان می‎دهد که مغزِ انسان‎ها انرژی ارادی محدودی در هر روز دارد، و هر چقدر که از آن انرژی استفاده کنیم، تنزل ارادی بیشتری را تجربه خواهیم کرد. تحقیقات نشان می‎دهد زمانی که افراد به مرحله تنزل اراده می‎رسند و انرژی اراده‎شان کاهش پیدا می‎کند، تصمیمات بدتری می‎گیرند و معمولا بیشتر پول خرج می‎کنند.

اتفاق‎هایی که بر مسائل کلان اجتماعی تاثیر می‎گذارد، همان‎قدر می‎تواند تاثیرات منفی بزرگی هم در پی داشته باشد. برای بررسی برخی از این جریانات برخی از اتفاقات و بررسی‎هایی که طی سال‎های گذشته در آمریکا انجام شده است را بررسی می‎کنیم. یک بررسی در سال ۲۰۱۰ در آمریکا نشان می‎دهد که ۷۵% مردم آمریکا سطح بالایی از استرس را تجربه می‎کنند. همچنین محققان دانشگاه ییل بررسی کردند که بعد از حادثه ۱۱ سپتامبر، نوسانِ ضربان قلب بیماران کاهش یافته است و در نتیجه میزان مصرف مشروبات الکلی و مصرف سیگار افزایش پیدا کرده است. استرس در سطح کلان اجتماعی باعث می‎شود مردم، به اصطلاح اراده جمعی‎شان را از دست بدهند، که این مساله برای هر جامعه‎ای تهدید بزرگی به شمار می‎آید.

حال که می‎دانیم کوچکترین تغییری در مسائل کلان، می‎تواند تاثیر بسیاری در زندگی روزمره مردم بگذارد، چطور در این وضعیت آشفته اقتصادی حاضر می‎شویم دغدغده‎ای دیگر هرچند کوچک مانند فیلترینگ تلگرام را به مشکلات مردم اضافه کنیم؟ شاید خوب باشد گروه‎های تحقیقاتی در کشور تغییرات رفتاری مردم مانند میزان خرج کردن، استرس و خواب را در بعد از گذشت این روزها بررسی کنند.

ایراد‎های جدی دیگری را می‎توانیم به فیلترینگ بدون زمینه چینی تلگرام وارد کنیم.  یکی از نظریه‎های دیگر اقتصاد رفتاری که سوگیری به زمان حال دارد، بیان می‎کند که افراد حاضر هستند تصمیم بهتر در آینده را، فدایِ تصمیم کم سود امروزشان کنند. دن گیلبرت روانشناس مشهور آمریکایی در سخنرانی خود در گروه تد، مطالعه‎ای را در این زمینه نام می‎برد. به گروهی ۲ پیشنهاد مالی شده است. پیشنهاد اول دریافت ۵۰ دلار همین امروزاست و افراد در پیشنهاد دوم ۶۰ دلار را در پایان ماه دریافت می‎کنند. همان‎طور که احتمالا حدس می‎زنید بیشتر افراد گزینه اول، یعنی دریافت ۵۰ دلار همین امروز را انتخاب کرده‎اند. این مساله یکی از نابخردی‎های جدی مغز انسان است. اینکه انسان نمی‎تواند برای دریافت سودی که خیلی زیاد نیست، زمان بیشتری را صبر کند.

به همین ترتیب ما به افراد می‎گوییم امروز تلگرام را فیلتر می‎کنیم و شما می‎توانید با مراجعه به پیام‎رسان‎های دیگر به خواسته‎هایتان در چند ماه آینده برسید. در این بین از لزوم ذخیره اطلاعات در سرورهای داخلی سخن می‎گوییم، همان‎طور که در مطالعه مشاهده کردیم، مغز انسان ترجیح می‎دهد سودی را دریافت نکند، اما همین امروز به خواسته‎اش یعنی استفاده کامل از تلگرام برسد.

بری شوارتز روانشناس آمریکایی در ارتباط با دلایل انجام یک کار عنوان می‎کند، گاهی اوقات برای اینکه مردم را ترغیب به انجام یک کار کنیم، نیاز نداریم دلایل زیادی بیاوریم. همچنین توضیح می‎دهد که اضافه کردن دلایل مادی به یک دلیل اجتماعی، می‎تواند انگیزه افراد برای انجام آن کار را از بین ببرد. در کشور سوئیس از مردم خواسته شد که زباله‎های هسته‎ای را در خانه‎هایشان دفن کنند. در ابتدا ۵۰% افراد با این قضیه موافقت کردند. سپس به گروه دیگری گفتند اگر اجازه دهید زباله‎ها را در خانه‎هایتان دفن کنیم درآمد ۶ هفته‎تان را به شما می‎دهیم. این گروه ۲۵% با دفن زباله‎ها موافقت کردند. بری شوارتز معتقد است در این مطالعه دلایل افراد تغییر می‎کند. گروه اول معتقد هستند که دفن زباله‎ها برای آن‎ها یک وظیفه است، در حالی که گروه دوم سوالشان از اینکه وظیفه‎‎شان چیست به سوال چه نفعی می‎تواند برای من داشته باشد تغییر می‎کند.

حال شما ببینید که در ابتدا عنوان می‎کنیم کوچ کردن از تلگرام به پیام‎رسان‎های دیگر یک وظیفه اجتماعی است و از مردم درخواست می‎کنیم که تغییر پیام رسان را انجام دهند. سپس یکی از شرکت‎های اینترنت همراه با یک پیام‎رسان داخلی طی یک طرح تشویقی به مردم، از دریافت اینترنت یک ساله رایگان در صورت استفاده از آن پیام رسان داخلی خبر می‎دهند. در این شرایط ذهن مردم به سمت سود شخصی و سازمانی که از تغییر یک پیام‎رسان خارجی به پیام‎رسان داخلی اتفاق می‎افتد، می‎‏رود.

برای اینکه مردم را متقاعد به تغییر پیام رسان کنیم، به جای طرح‎های تشویقی و استفاده از سیاست هویج و چماق که علوم رفتاری ثابت کرده است تاثیر زیادی ندارد، می‎توانستیم از راه‎ حل‎های رفتاری استفاده کنیم. یکی از مواردی که عموم مردم راحت‎تر حاضر به تصمیم‎ گیری هستند بحث تایید اجتماعی است. ما رفتارهای اجتماعی و همچنین رفتار برخی افراد را راحت‎تر قبول می‎کنیم. فرض کنید قبل از اجرای طرح فیلترینگ، طی جلساتی با افراد تاثیرگذار در شبکه‎های اجتماعی که امروزه نقش موثری در ایجاد موج‎های اجتماعی دارند، لزوم جابه‎جایی از تلگرام به یک پیام رسان داخلی را عنوان می‎کردیم. با ارائه شواهد و مدارک موجود، خطرات استفاده از تلگرام را برای آن‎ها شرح می‎دادیم و از خودشان درخواست می‎کردیم که با ایجاد یک کمپین فرهنگی – اجتماعی تغییر از تلگرام به پیام رسان داخلی را یک وظیفه ملی بیان کنند. در این حالت به دلیل احساس نزدیکی و راحتی که  مردم با دیگر افراد جامعه دارند، راحت‎تر جابه‎جایی را انجام می‎دادند.

در این مقاله سعی شده است که بدون هیچ سوگیری نسبت به مساله جابه‎جایی افراد از یک پیام رسان خارجی به نام تلگرام، به پیام رسان‎های داخلی نگاه شود. حتی شاید به راحتی بتوانیم از مزایای کوچ کردن مردم از تلگرام به یک پیام رسان داخلی صحبت کنیم. خلاصه حرف ما در این مقاله این است که قطعا فیلترینگ راه حل مناسبی برای تغییر رفتار مردم نیست و با بیان مطالعات و آزمایش‎های انجام شده، از عواقب و اتفاقاتی که به صورت معمول در شرایط مشابه رفتاری اتفاق افتاده است صحبت کردیم و همچنین هشدار دادیم که فیلترینگ در نهایت هزینه خیلی زیادِ اجتماعی را بر روی دستِ دولت و نهاد‎ها خواهد گذاشت.

 

Related Post

2 thoughts on “غم فقدان – واکاوی خسارت‎های رفتاری فیلترینگ تلگرام

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *